Historia parafii

Historia parafii w Kleszczowie wiążę się nieodłącznie z historią nieistniejącej już wsi Kuców. Parafia reformowana w Kleszczowie powstała w 1990 roku po wyburzeniu miejscowości Kuców, na terenie której utworzono kopalnię odkrywkową węgla brunatnego. W dniu 30 czerwca 1991 roku odbyło się uroczyste nabożeństwo połączone z zamknięciem starego kościoła w Kucowie i otwarciem nowego w Kleszczowie. Jednak historia ewangelików na terenie Kleszczowa i jego okolic sięga XIX wieku.

Początki ewangelików w Kucowie i Kleszczowie

Uznaje się, że miejscowość Kuców została założona w 1818 roku, kiedy to bracia czescy zamieszkujący dotychczas Czermin i Tabor Wielki (Księstwo Poznańskie i Śląsk Pruski) zakupili ziemię Kuców (Kuczew) w powiecie piotrkowskim. Zachęcili ich do tego współwyznawcy z oddalonego o ok. 35 km Zelowa w powiecie łaskim, który został przez nich zakupiony w 1802 roku. Część migrujących rodzin osiedliło się również w pobliskich miejscowościach (Aleksandrów, Folwark, Nowe Talary, Karolewo, Bogumiłów, Kleszczów). Jednak z powodu odległości nowi mieszkańcy nie mogli uczestniczyć w życiu reformowanego zboru zelowskiej, dlatego też przyłączyli się do najbliższej parafii ewangelicko-augsburskiej (luterańskiej) w Kleszczowie.

mapa osad czeskich na Śląski i w Królestwie Polskim w pierwszej połowie XIX w. (historia parafii w Kleszczowie)
Osady czeskie na Śląsku i w Królestwie Polskim w pierwszej połowie XIX w. (E. Štéřikova, Zelów. Česká exulantská obec v Polsku, Praga 2010)

Zaangażowani w życie kościelne wspólnie w 1843 roku wybudowali (nieistniejący już) kościół ewangelicko-augsburski w Kleszczowie, z którego wspólnie korzystali. Współdzieli również z luteranami cmentarze w Kucowie i Trząsie. Warto zauważyć, że parafia w Kleszczowie nie posiadała swojego proboszcza, a stałą opiekę duszpasterską sprawował miejscowy kantor (nauczyciel) oraz doraźnie duchowny z Piotrkowa. Ewangelicy pochodzenia czeskiego gromadzili się często na nabożeństwach domowych w mieszkaniach wiernych.

Nieistniejący już kościół ewangelicko-augsburski (luterański) w Kleszczowie przy ulicy Szkolnej. Fotografia z lat 60-tych XX w. (M. Wieruszewska)

Parafia reformowana w Kucowie

Osadnicy czescy byli częścią luterańskiej parafii w Kleszczowie aż do 1852 roku, kiedy to jednogłośnie wyrazili chęć utworzenia niezależnej parafii. Duchownym delegowanym przez władze Kościoła Ewangelicko-Reformowanego do zorganizowania parafii filialnej był ks. Aleksander Cerawski z Warszawy, który został jednocześnie pierwszym administratorem kucowskiego zboru. Miejscowym kantorem został natomiast Karol Kulhawy, dotychczasowy kantor w niedalekiej miejscowości Faustynów, która została założona w 1842 roku. W 1852 roku nowo zorganizowana parafia liczyła 131 osób.

W 1854 roku postanowiono zbudować dom modlitwy, który służyłby jednocześnie jako szkoła oraz miejsce na nabożeństwa. Z powodu brak wystarczających funduszy wśród mieszkańców Kucowa na samodzielne wybudowanie nowego budynku, Konsystorz Kościoła Ewangelicko-Reformowanego zorganizował specjalną zbiórkę. Dzięki pomocy parafii warszawskiej, zelowskiej, sieleckiej i żychlińskiej oraz ofiar parafian kucowskich zbudowano dom modlitwy i zabudowania gospodarskie. Jednocześnie aby zapewnić utrzymanie kantora Karola Kulhawy w 1855 roku zakupiono grunt rolny na jego użytek.

Do obowiązków księdza należało przyjeżdżanie cztery razy w roku do Kucowa i odprawianie wtedy nabożeństw z kazaniami i Wieczerzą Pańską, udzielanie chrztów oraz konfirmowanie młodzieży. W pozostałe niedziele nabożeństwa prowadził kantor Karol Kulhawy. Dzięki ciągłej jeszcze imigracji ze Śląska liczba parafian Kucowa w 1858 roku wynosiła już 234 osoby.

K. Bem, Słownik biograficzny duchownych ewangelicko-reformowanych. Pastorzy i diakonisy Jednoty Warszawskiej 1815-1939, Warszawa 2015.

W 1856 roku ks. Aleksander Cerawski został proboszczem parafii w Sielcu koło Staszowa, a administratorem filialnej parafii w Kucowie został proboszcz zelowski ks. Jan Mozes. Po śmierci ks. Mozesa w 1871 roku administratorem Kucowa został zelowski proboszcz ks. Hugo Sikora, a następnie w 1891 roku opiekę duszpasterską przejął ks. Adolf Szefer, ówczesny proboszcz parafii w Sielcu.

Budowa kościoła w Kucowie

Z powodu stale rosnącej liczby wyznawców parafii reformowanej dom modlitewny okazał się z czasem niewystarczający. Już w 1858 roku pojawiła się potrzeba wybudowania kościoła lub większego domu modlitewnego. W 1871 roku zakupiono ziemię pod budowę, jednak ówczesne władze carskie nie pozwalały na wybudowanie kościoła. Temat nowego budynku powrócił, choć nieskutecznie, w 1888 roku. W 1891 roku nowym administratorem parafii kucowskiej został ks. Fryderyk Jelen. Następnie w 1892 roku zatwierdzono plan budowy nowego budynku kościelnego i rozpoczęto zbiórkę pieniędzy. W międzyczasie kantorem Kucowa został Jan Niewieczerzał. Budowa kościoła trwała w latach 1893-1895. W dniu 17 czerwca 1896 roku odbyło się uroczyste poświęcenie nowego kościoła w Kucowie.

kościół ewangelicko-reformowany w Kucowie (1899) (historia parafii w Kleszczowie)
Nieistniejący już kościół ewangelicko-reformowany w Kucowie (F. Jelen, Opis historyczny zboru filjalnego ewangelicko-reformowanego w Kucowie, Warszawa 1899).

Nowy kościół, chociaż nie wielkich rozmiarów, wybudowany w stylu gotycko-nadwiślańskim, bez otynkowania murów na zewnątrz, przedstawia się wspaniale. Z lewej strony znajduje się wieża, z prawej zaś fasada z bocznym wejściem. Po nad głównym wejściem wmurowaną została tablica marmurowa z napisem w języku rosyjskim i polskim, opiewającym, iż kościół ten zbudowany został na pamiątkę cudownego ocalenia w dniu 17 (29) października 1888 roku Drogocennego życia Jego Cesarskiej Mości Najjaśniejszego Aleksandra III wraz z Cesarską Rodziną.

F. Jelen, Opis historyczny zboru filjalnego ewangelicko-reformowanego w Kucowie, Warszawa 1899.

W 1901 roku administratorem zboru został Stefan Skierski, będąc jednocześnie proboszczem parafii zelowskiej. W 1905 roku kantor Jan Niewieczerzał przeprowadził się do Łodzi, gdzie od kilku lat funkcjonowała parafia reformowana. Objął tam obowiązki kantora. Po 14 lat, gdy na skutek braku funduszy zamknięto szkołę parafialną w Łodzi, Jan Niewieczerzał powrócił do Kucowa.

I wojna światowa

W czasie I wojny światowej zniszczony został kościół w Kucowie…

Dwudziestolecie międzywojenne

W 1921 roku miał miejsce pierwszy powszechny spis ludności w odrodzonym państwie polskim. Dzięki niemu można poznać statystykę dotyczącą deklarowanego wyznania na terenie gminy Kleszczów i okolic…

Statystyka wybranych miejscowości gminy Kleszczów i okolic z 1921 roku (Informator Kleszczowski nr 15/2015).
Statystyka wybranych miejscowości gminy Kleszczów i okolic z 1921 roku (Informator Kleszczowski nr 15/2015).